Twórczość Karela Appela – buntownik europejskiej awangardy powojennej
25 kwietnia przypada rocznica urodzin Karela Appela – jednego z najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli europejskiej awangardy powojennej, współtwórcy legendarnej grupy CoBrA, malarza i rzeźbiarza, który przez całe życie konsekwentnie stawiał na ekspresję, gest i nieskrępowaną wyobraźnię. Urodzony w Amsterdamie artysta należał do pokolenia, które dojrzewało w cieniu wojny, ale nie chciało budować sztuki na gruzach przeszłości – wolało zacząć od nowa, spontanicznie, bez akademickich filtrów.
Karel Appel urodził się 25 kwietnia 1921 roku w Amsterdamie. Studiował w Rijksakademie van Beeldende Kunsten, choć jego relacja z akademickim kształceniem była napięta – znacznie bliższe były mu eksperyment i niekontrolowany impuls twórczy niż rygor tradycyjnego warsztatu. Już pod koniec lat 40. stał się jednym z założycieli grupy CoBrA (od nazw miast: Copenhagen, Brussels, Amsterdam), która odrzucała estetykę powojennego porządku na rzecz sztuki intuicyjnej, inspirowanej dziecięcym rysunkiem, sztuką ludową i art brut.
Twórczość Appela jest natychmiast rozpoznawalna: grube warstwy farby, intensywne kolory – czerwienie, błękity, żółcie – oraz zdeformowane, często groteskowe postaci ludzi i zwierząt. Malarz nie ukrywał fascynacji spontanicznością dziecięcej ekspresji. Jego słynne zdanie: „I don’t paint, I hit” („Nie maluję, ja uderzam”) stało się skrótem myślowym opisującym jego metodę pracy – dynamiczną, fizyczną, pełną energii. Farba była materią niemal rzeźbiarską, nakładaną grubymi impastami, budującą na płótnie wyraźną, niemal reliefową strukturę.
W pierwszych latach po wojnie jego prace budziły kontrowersje. Kiedy w 1949 roku stworzył mural w stołówce amsterdamskiego ratusza, spotkał się z falą krytyki – dzieło uznano za zbyt prowokacyjne, niedojrzałe, „dziecinne”. Zostało nawet zasłonięte na kilka lat. Z perspektywy czasu ten epizod dobrze pokazuje napięcie między nową sztuką a oczekiwaniami społeczeństwa próbującego odnaleźć stabilizację po traumie wojny.
Po rozpadzie CoBrA w 1951 roku Appel przeniósł się do Paryża, a później pracował także w Nowym Jorku i we Włoszech. Jego twórczość ewoluowała, ale nie straciła charakterystycznej energii. Oprócz malarstwa zajmował się rzeźbą, grafiką, scenografią, projektował także witraże i realizacje monumentalne w przestrzeni publicznej. Rzeźby Appela, podobnie jak jego obrazy, operują uproszczoną, ekspresyjną formą i mocnym kolorem, często balansując na granicy figuracji i abstrakcji.
Choć bywał kojarzony przede wszystkim z ekspresjonizmem abstrakcyjnym, jego sztuka wymyka się prostym klasyfikacjom. Z jednej strony widoczna jest w niej brutalność gestu, z drugiej – świadoma gra z formą i kompozycją. Appel nie rezygnował z przedstawiania postaci, ale poddawał je deformacji, redukcji i intensyfikacji koloru. W efekcie jego obrazy są jednocześnie surowe i przemyślane, spontaniczne i konsekwentnie budowane.
Z czasem zdobył międzynarodowe uznanie. Jego prace trafiły do najważniejszych kolekcji muzealnych na świecie, m.in. do Museum of Modern Art w Nowym Jorku, Centre Pompidou w Paryżu czy Stedelijk Museum w Amsterdamie. Brał udział w prestiżowych wystawach, w tym w Biennale w Wenecji. Rynek sztuki również docenił jego dorobek – obrazy Appela osiągają wysokie ceny na aukcjach, potwierdzając jego trwałą pozycję w historii sztuki XX wieku.
Artysta zmarł w 2006 roku, pozostawiając po sobie ogromny, zróżnicowany dorobek. Jego prace wciąż działają przede wszystkim przez bezpośredni kontakt – intensywnością koloru, fakturą farby, energią gestu. Nie opowiadają linearnych historii, nie proponują jednoznacznych interpretacji. Są raczej zapisem stanu emocjonalnego i próbą odzyskania pierwotnej siły obrazu.
Rocznica urodzin Karela Appela to dobry moment, by spojrzeć na jego twórczość poza szkolnymi definicjami i etykietami. W świecie coraz bardziej cyfrowym i wygładzonym jego malarstwo przypomina, że obraz może być śladem fizycznego działania – gestu, nacisku, ruchu ręki. W tej bezpośredniości nadal tkwi jego aktualność.
(fot. Wikipedia)
#KarelAppel